حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه

بخش تحقيقات دانه هاي روغني

بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني عهده‌دار تدوين و اجراي تحقيقات به‌نژادي و به‌زراعي گياهان روغني و ارائه يافته هاي حاصل به كشاورزان مي‌باشد. اين بخش در سال 1348 با هدف بررسي زراعت دانه‌هاي روغني و توسعه كشت گياهان مربوطه فعاليت خود را كه عمدتاً پيرامون نباتات روغني آفتابگردان، سويا، كلزا، كنجد و گلرنگ متمركز بوده است آغاز نمود. توسعه ارتباطات تحقيقاتي با مراكز بين‌المللي و دانشگاه‌هاي معتبر داخلي و خارجي، اعزام محققان به موسسات تحقيقاتي و بازديدهاي علمي، شركت در سمينارها و سمپوزيوم هاي بين‌المللي، تربيت نيروي انساني متخصص، مبادله اطلاعات و دريافت ژرم‌پلاسم از كشورهاي پيشرو، توانمندي هاي علمي و فني ارزشمندي را در اين بخش در راستاي تحقق اهداف مربوطه پديد آورده است.

اهم فعاليت هاي انجام شده بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني در چهاردهه اخير

-       بررسي در زمينه تعيين مناطق مستعد كشت گياهان روغني

-    تهيه و معرفي ارقام نباتات روغني برخوردار از سازگاري با مناطق مختلف كشور و داراي صفات برجسته زراعي از قبيل پرمحصولي، درصد روغن بالا، مقاومت يا تحمل به بيماريها و نيز ويژگيهاي خاص معرفي شده براي هر نبات

-    ارائه روشهاي مناسب زراعي و توصيه هاي فني براي كشت ارقام جديد گياهان روغني در اقليم هاي مختلف كشور و نيز تعيين نيازهاي زارعي ارقام جديد

-       توسعه برنامه هاي به‌نژادي در زمينه تهيه بذر ارقام هيبريد، والدين آنها و بذر اصلاح شده ارقام آزاد گرده‌افشان

-    اصلاح و تامين بذور مادري، سوپراليت و اليت ارقام آزاد گرده‌افشان آفتابگردان، سويا، كلزا، كنجد و گلرنگ و توليد بذر والدين و هيبريدهاي F1 آفتابگردان در حد مورد نياز كشور

-       گسترش همكاريهاي علمي و فني وتحقيقاتي با مراكز بين‌المللي تحقيقات كشاورزي و موسسات تحقيقاتي پيشرفته خارجي

-       انتقال يافته هاي تحقيقاتي و ترويج دستاوردها با همكاري معاونت ترويج وزارت متبوع و با بهره گيري از مشاركت كشاورزان پيشرو

تلاش در جهت انتقال فن‌آوري توليد بذور هيبريد و اهتمام در بررسي ژرم‌پلاسم وارد شده به كشور در راستاي نيل به ارقام آزاد گرده‌افشان، انجام مطالعات اختصاصي بيماريها و تنش‌هاي غيرزنده همراه با توسعه و تجهيز آزمايشگاه شيمي تجزيه خواص كيفي به عنوان آزمايشگاه ملي در سطح كشور كه فعاليت آن اينك نيز تداوم دارد، زمينه اصلاح و معرفي ارقام جديد آفتابگردان، سويا، كلزا، كنجد، گلرنگ و بادام زميني را جهت كشت در مناطق مختلف كشور فراهم آورده است.

وظايف بخش

بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني به عنوان متولي اين گياهان در كشور، جنبه‌هاي مختلفي را كه در بهبود عملكرد گياهان روغني و پذيرش آن‌ها توسط كشاورزان و افزايش توليد موثرند را در نظر گرفته و فعاليت‌هايش را در آن زمينه‌ها متمركز مي‌نمايد.

¨       بررسي تاثير عمليات زراعي بر عملكرد واريته‌هاي زراعي دانه‌هاي روغني

¨       تعيين بهترين شرايط كشت براي ارقام جديد

¨       شناسايي مناطق مستعد توسعه كشت دانه‌هاي روغني،

¨       توسعه برنامه‌هاي به‌نژادي رقم‌هاي هيبريد و آزادگرده‌افشان

¨     اصلاح و معرفي ارقام پرمحصول گياهان روغني آفتابگردان، سويا، كلزا، كنجد، گلرنگ و بادام‌زميني سازگار با شرايط اقليمي كشور همراه با بهبود درصد روغن، كيفيت روغن و صفات زراعي

¨       اصلاح و معرفي رقم‌هاي متحمل به بيماري‌ها و تنش‌هاي خشكي، شوري، دماي بالا و سرما

¨       تهيه و تدوين توصيه‌هاي فني براي نحوه كاشت، داشت و برداشت گياهان روغني

¨       تهيه بذور والدين ارقام هيبريد و بذور اصلاحگر و سوپراليت ارقام آزاد گرده‌افشان

¨       بكارگيري فنّآوري‌ها و روش‌هاي نوين جهت سرعت بخشيدن و افزايش كارايي برنامه‌هاي تحقيقاتي

¨    ايجاد و گسترش همكاري‌هاي علمي، فني و تحقيقاتي با دانشگاه‌ها و ساير مراكز علمي كشور و برقراري و توسعه ارتباط با مراكز و مجامع علمي بين‌المللي تحقيقات دانه‌هاي روغني

¨       انتشار كتاب، كتابچه و نشريات علمي، آموزشي و ترويجي در ارتباط با بهنژادي و كشت دانه‌هاي روغني

¨       برگزاري و مشاركت در برنامه‌هاي آموزشي-ترويجي

پروژه‌هاي در دست اجرا

برنامه‌هاي تحقيقاتي ساليانه بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني در قالب ميانگين 224 طرح تحقيقاتي در ستاد موسسه (كرج) و 34 مركز تحقيقات كشاورزي و ايستگاه تابعه با مشاركت بيش از 68 عضو هيات علمي و محقق صورت مي‌پذيرد. اين برنامه‌ها با هدف كلي افزايش عملكرد و سطح زير كشت گياهان روغني و رهايي از واردات روغن طراحي شده و به صورت پروژه‌هايي در خصوص موارد زير به طور سالانه اجرا مي‌شوند:

«      جمع‌آوري و توليد منابع تنوع ژنتيكي براي گياهان مختلف روغني

«      تهيه جمعيت‌هاي اصلاحي اوليه و در حال تفرق براي صفات مهم زراعي و كيفي

«      مطالعه ژنتيكي صفات مهم زراعي و بررسي توارث‌پذيري آن‌ها

«   تهيه لاين‌هاي خالص اصلاحي (نرعقيم، نگهدارنده و برگشت‌دهنده باروري) و برآورد تركيب‌پذيري‌هاي عمومي در آفتابگردان، كلزا، سويا، كنجد و گلرنگ

«      تهيه هيبريدهاي آزمايشي و ارزيابي تركيب‌پذيري خصوصي و بررسي مقدماتي عملكرد در كلزا و آفتابگردان و بررسي هتروزيس صفات

«      مطالعه پيش‌بيني عملكرد هيبريدها بر اساس اختلافات مورفولوژيكي و نشانگر مولكولي

«      نگهداري ارقام آزادگرده‌افشان كلزا و آفتابگردان و تهيه ارقام جديد آزادگرده‌افشان

«      انجام مقايسات نهايي بين ارقام برتر تهيه شده و معرفي ارقام براي كشت تجاري

«      بررسي تحمل لاين‌هاي اصلاحي نسبت به تنش‌هاي شوري و خشكي و سرما

«      بررسي مقاومت لاين‌هاي مختلف اصلاحي نسبت به بيماري‌هاي مهم

«      ارزيابي عملكرد و سازگاري ارقام خارجي

«      بررسي تاثير تغيير شرايط كاشت (تراكم، كود، روند آبياري) بر عملكرد و خصوصيات زراعي گياهان روغني

«      بررسي تاثير تناوب‌هاي مختلف و شيوه‌هاي كاشت بر عملكرد و خصوصيات زراعي ارقام دانه‌روغني

«      بررسي جايگاه‌هاي كاشت ارقام مختلف

«      بررسي مناسب‌ترين زمان و روش برداشت

«      تهيه ارقام با تركيب تغييريافته اسيدهاي چرب

«      مطالعه و پويش ژنوم گياهان روغني به كمك نشانگرهاي DNA و شناسايي نشانگرهاي پيوسته با صفات مهم اقتصادي

«      تهيه شناسنامه ژنتيكي لاين‌هاي اصلاحي به كمك نشانگرهاي مولكولي

«   بررسي تركيب اسيدهاي چرب، پروتئين، درصد روغن، فيبر و عناصر شيميايي بذر دانه‌هاي روغني به كمك NMR،  گاز كروماتوگرافي و HPLC.

دستاوردهاي بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني

بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني طي سه دهه فعاليت توانسته است 52 رقم اصلاح شده آفتابگردان، سويا، كلزا، كنجد، گلرنگ و بادام زميني را براي كشت در مناطق مختلف كشور اصلاح و معرفي نمايد. اين بخش هم اكنون ارقام اصلاح شده جديدي براي كشت در اقليم‌هاي مختلف ايران در دست معرفي دارد.

·        كلزا

اين گياه جديدترين دانه روغني در بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني است. طي سال‌هاي اخير ارقام بهاره و پاييزه متعددي جهت كشت در اقليم‌هاي مختلف كشور معرفي شده‌اند. هيبريدهاي بهاره هايولا 401، هايولا 308 و رقم هاي RGS003 و ساري‌گل جهت كشت در مناطق گرم جنوب و در اقليم سواحل خزر، ارقام پاييزه اكاپي، اپرا، ليكورد، زرگل، طلايه، زرفام، مودنا و اس ال ام 046 براي كشت در مناطق سرد و معتدل كشور و نيزتوصيه هاي به زراعي كشت ارقام كلزا در مناطق مختلف كشور از جمله دستاوردهاي تحقيقاتي اين گياه مي‌باشد كه منشا تاثيرات شايان توجهي نيز شده است.

·        سويا

حاصل فعاليت‌هاي تحقيقاتي سويا در كشور معرفي 20 رقم تجاري از گروه رشدي دو تا پنج است كه مهم‌ترين آن‌ها شامل ارقام 032، 033، تِلار و ساري براي كشت در استان مازندران، سحر و DPX براي استان گلستان، M7 و M9 براي استان لرستان، ويليامز، زان و L17 براي دشت مغان و L14، L503 و L504 براي كشت در استان خوزستان مي‌باشند. 

رقم جديد DPX سويابراي استان گلستان	سويا رقم ساري

·        كنجد

تحقيقات كنجد در ساليان اخير با انسجام بيشتري تداوم يافته است. معرفي ارقام داراب 14، ورامين 2822، ناز چند شاخه و ناز تك شاخه، معرفي ارقام اولتان، يكتا دشتستان 2 و ارائه توصيه‌هاي به‌زراعي و تعيين ارقام و لاين‌هاي متناسب با شرايط خشكي حاصل تلاش‌هاي صورت گرفته در زمينه تحقيقات كنجد مي‌باشد.  

·        آفتابگردان

هيبريدهاي تهيه شده در اين بخش در دهه 70 با نام‌هاي مهر و شفق و در دهه بعد با نام‌هاي گلديس، آذرگل و گلشيد به كشاورزان معرفي شدند. ارقام آزادگرده‌افشان آفتابگردان نظير ركورد، زاريا، آرماويرسكي و اخيراً مستر و لاكومكا از طريق معرفي و ارزيابي به كشاورزان ارائه شدند كه سطح عمده زير كشت آفتابگردان را در كشور تشكيل مي دهند. در حال حاضر چهار هيبريد و دو رقم آزاد گرده‌‌افشان جديد كه در اين بخش تحقيقاتي اصلاح شده‌اند در آستانه معرفي قرار دارند. 

هيبريد جديد آفتابگردان SHF81\85	رقم آزادگرده‌افشان جديد KOP- 84-1	هيبريد جديد SHF81\90 آفتابگردان

·        گلرنگ

گلرنگ يكي از گياهان روغني است كه همانند كنجد بومي ايران به شمار مي‌رود. اصلاح و معرفي لاين‌هاي بهاره اراك 2811، ورامين 295 و زرقان 279 در گذشته و معرفي ارقام جديد IL111  (بي‌خار با گلچه‌هاي قرمز و زودرس)، پديده (پرمحصول و متحمل به سرما)، اصفهان 14، اصفهان 28 (پرمحصول و بي‌خار بهاره) طي سال‌هاي اخير از جمله دستاوردهاي تحقيقاتي گلرنگ مي‌باشند.

پديده: رقم جديد گلرنگ	IL-111رقم جديد گلرنگ:	KH48154 رقم جديد گلرنگ:

امكانات و آزمايشگاه‌هاي بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني

·        آزمايشگاه ملّي روغن

آزمايشگاه ملّي دانه‌هاي روغني، در اواخر دهه چهل شمسي با دستگاه‌هاي سوكسله و كلدال و NMR فعاليت خود را آغاز كرد. در اواخر دهه 1370 اين آزمايشگاه به دستگاه‌هاي پيشرفته و دقيقي مجهز گرديد، به طوري كه هم اكنون اين آزمايشگاه با در اختيار داشتن دستگاه‌هاي پيشرفته ICP-OES، GC،  HPLC، NMR، NIR، اسپكتروفتومتر، UV/VIS، فليم فتومتر و Fibertec قابليت اندازه‌گيري درصد روغن، درصد پروتئين، تعيين مقدار گلوكوزينولات‌ها، تعيين تركيب اسيدهاي چرب، درصد اسيديته، پراكسيد، عدد آنيسيدين، عدد يدي، عدد صابوني، مواد غيرقابل صابوني، نقطه ذوب، ضريب شكست، ضريب خاموشي، پلي‌فنل‌ها، كلروفيل، استرول‌ها، توكوفرول‌ها و آنتي اكسيدان‌ها را دارد. صحت و دقت تجهيزات و روش‌هاي مورد استفاده از طريق آزمون‌هاي بين آزمايشگاهي و آزمون‌هاي مهارت مورد ارزيابي و سنجش قرار مي‌گيرد.

·        آزمايشگاه ژنتيك و بيوتكنولوژي

بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني هم‌اكنون در حال احداث ساختمان جديدي به منظور استقرار آزمايشگاه‌هاي جديد و مجهز از جمله آزمايشگاه ژنتيك و بيوتكنولوژي است. اين آزمايشگاه با در اختيار داشتن دستگاه‌هاي پيشرفته‌ قادر به كاربرد ماركرهاي پروتئيني، آيزوزايم‌ها و ماركرهاي DNA از جمله AFLP، SSR و RAPD در جهت افزايش سرعت و دقت برنامه‌هاي اصلاحي مي‌باشد. از اين ماركرها مي‌توان در جهت شناسايي لاين‌ها، ارزيابي تنوع ژنتيكي و گزينش به كمك ماركر استفاده نمود. اين آزمايشگاه قابليت انجام تكنيك‌هاي مختلف كشت بافت را نيز خواهد داشت.

·        آزمايشگاه پاتولوژي

واحد پاتولوژي بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني از سال 1372 و با ارزيابي ژرم‌پلاسم مختلف گياهان روغني در شرايط رشد مزرعه، گلخانه و آزمايشگاه فعاليت خود را آغاز نمود. مهمترين دستاوردهاي تحقيقاتي واحد پاتولوژي شامل شناسايي و معرفي نژادهاي جديد قارچ عامل بيماري سفيدك كركي آفتابگردان و بكارگيري روش جديد ارزيابي مقاومت آفتابگردان به سفيدك كركي، شناسايي و معرفي نژاد فيزيولوژيك قارچ عامل بيماري زنگ آفتابگردان در مازندران و گلستان و شناسايي ارقام و لاين‌هاي متحمل به بيماري‌هاي سفيدك دروغي، زنگ و بوته‌ميري فيتوفتورايي بوده است.

·        واحد فرآوري بذر

از مهم‌ترين تلاش‌هاي انجام شده در بخش تحقيقات دانه‌هاي روغني، توليد طبقات مختلف بذري مي‌باشد كه با هدف تامين بذر اصلاح شده مورد نياز كشاورزان صورت مي‌گيرد. محققان و كارشناسان اين بخش سالانه حدود 300 هكتار مزارع توليد بذر سوپر اليت، اليت، والدين هيبريدها و هيبريدهاي دانه‌هاي روغني را در مراكز و ايستگاه‌هاي تحقيقاتي را اداره كرده و 500-450 تن بذر اصلاح شده از طبقات مختلف مادري به دست مي‌آورند. حجم عظيم بذر حاصله به واحد بوجاري سپرده مي‌شود تا از ناخالصي‌ها و بذر علف‌هاي هرز پاك شده و پس از ضدعفوني و بسته‌بندي، براي تكثير در اختيار واحدهاي اجرايي قرار مي‌گيرد.

منبع مطلب